Onlangs gaf SHIFT een gastles over gedragsbeïnvloeding bij kinderen en jongeren. Een ontzettend belangrijk thema daarbij was het gebruik van rolmodellen. Het voorbeeld van anderen is namelijk één van de sterkste invloeden bij kinderen en jongeren.

Dit is niet alleen zo bij deze doelgroep overigens: volwassenen zijn er ook hartstikke gevoelig voor. Tijdens de les bespraken we hoe je rolmodellen effectief inzet voor gedragsverandering. Het inzetten van rolmodellen is vaak één van de meest waardevolle inzichten die we onze klanten geven en daarom willen we je deze zeker niet onthouden. Let’s dive in!

 

Het effect van de voorbeeldfunctie

Van nature zijn mensen, en zeker kinderen en jongeren, geneigd om te kijken naar het voorbeeld van anderen om ons eigen gedrag op te baseren. Dat heeft als simpele reden dat we dan niet zoveel hoeven na te denken over wat we hoeven doen: dat wat onze voorbeelden doen zal wel goed zijn. We kunnen daarvoor kijken naar het gedrag van de grote groep, maar soms is één voorbeeld al genoeg. Dat voorbeeld noemen we een rolmodel.

Een rolmodel is een persoon die een voorbeeldfunctie heeft voor jouw doelgroep. Het is iemand waar je doelgroep zich sterk mee identificeert of wil identificeren. Als je doelgroep bijvoorbeeld bestaat uit brugklassers zou dit iemand kunnen zijn die ook in de brugklas zit, of wellicht een klas hoger, maar het kan bijvoorbeeld ook een populaire artiest of influencer zijn.

Als we dus kijken naar wiens gedrag we gaan “kopiëren” kijken we dan ook het liefst naar dit type mensen. Waarom? Als je gedrag kopieert van iemand die op je lijkt of iemand waarop je wil lijken is de kans het grootst dat dat gedrag ook voor ons “klopt”. Eigenlijk gebruiken we het voorbeeld van anderen dus als een soort snelkoppeling.

 

De onzichtbare rolmodellen

Dat je rolmodellen kunt gebruiken om het goede voorbeeld te geven is natuurlijk niet nieuw voor je: dat je dit artikel leest zegt al dat jij je bovengemiddeld verdiept in de mens en dat je dit dus waarschijnlijk zelf ook al had bedacht. We dagen je uit om het eens andersom te bekijken.

Zeker in educatie en communicatie worden al veel rolmodellen toegepast voor positieve beïnvloeding. Wat je echter ook vaak ziet is dat er (soms ook onbewust) verhalen verteld worden of voorbeelden gegeven worden van mensen die juist het ongewenste gedrag laten zien. Eigenlijk zien we dat overal. Vaak heeft dit als doel om de boodschap te versterken, te confronteren, de realiteit te laten zien of om bewustwording te creëren. We bestempelen deze mensen dan niet als rolmodellen: ze laten immers ongewenst gedrag zien. Maar toch functioneren ze wel als rolmodel.

 

Vaak hebben deze ‘verkeerde’ voorbeelden ook juist de eigenschappen van een rolmodel: het zijn mensen waar de doelgroep zich mee identificeert of wil identificeren. En de kracht van deze rolmodellen is nét zo sterk als die van je ‘positieve’ rolmodellen: ze beïnvloeden het gedrag juist weer de andere kant op. Een negatieve norm of een negatief voorbeeld kan echt een grote impact maken.

Één van de voorbeelden waar je dit veel ziet is in de communicatie en educatie over smartphonegebruik in het verkeer. Hier kom je ontzettend veel voorbeelden tegen van mensen die het verkeerd doen (denk bijvoorbeeld aan grappige filmpjes van mensen die tegen een paal aan lopen), lees je veel teksten die aangeven hoe veel mensen wel niet gebruik maken van die smartphone in het verkeer en zien we influencers video’s maken terwijl ze op de fiets of in de auto zitten. Die paar “goede” voorbeelden wegen daar niet meer tegenop.

 

Het ongewenste gedrag dan maar verzwijgen?

Vaak volgt dan de vraag: maar mogen we het verkeerde voorbeeld dan helemaal niet meer tonen? In principe zeggen wij: nee, liever niet. Maar we snappen wel dat het soms nodig is om het te noemen. Als je het toch wil laten zien, zorg dan dat je een anti-rolmodel gebruikt: iemand waar de doelgroep zich juist niet mee kan identificeren of waar ze niet op willen lijken.

Stel bijvoorbeeld dat je een campagne wil ontwikkelen waardoor de smurfen hun smartphone niet meer gebruiken tijdens het fietsen. Dan zet je juist Gargamel in om het verkeerde voorbeeld te geven. Geen enkele smurf zal willen lijken op Gargamel, dus de kans dat ze dit gedrag van hem overnemen is ontzettend klein. Ze zullen zich hier wellicht juist tegen willen afzetten door het tegenovergestelde (en dus het gewenste) gedrag te laten zien.

Als je het verkeerde voorbeeld niet wil laten zien, zou het in dit geval een goede strategie zijn om te laten zien dat (bijna) geen enkele smurf een smartphone gebruikt onderweg. Ook zou je Grote Smurf als rolmodel kunnen kiezen om het goede voorbeeld te laten zien: iedereen kijkt immers op tegen Grote Smurf.

 

We kunnen het niet vaak genoeg zeggen: pas op met het laten zien van het verkeerde voorbeeld. Het kan echt een averechts effect hebben en dat is zonde van alle moeite die je in de positieve verandering steekt. Maar als je dan toch een verkeerd voorbeeld wil laten zien, zorg dan in elk geval dat het een Gargamel is :-).

Good luck!